Phân biệt tính bất thường – những dấu hiệu của tâm bệnh lý

Trong cuộc sống, đôi khi ta lo lắng thái quá, một thoáng nghi ngờ năng lực của bản thân hay một lúc nào đó, ta buồn chán, thất vọng, muốn xa lánh mọi người là chuyện thường xảy ra trong đời sống thường nhật. Nhưng nếu như cảm giác trên đây thường xuyên xảy ra và có nguy cơ ảnh hưởng hay đe doạ các chức năng sinh hoạt bình thường của một cá nhân thì được xem là những dấu hiệu tâm bệnh lý.

– Bản chất của tâm bệnh lý là những rối nhiễu tâm lý hay rối loạn tâm thần không kiểm soát được.

Tâm bệnh lý liên quan đến những rối nhiễu về xúc cảm nhận thức hay hành vi dẫn một người đến sự chán nản tuyệt vọng, không mong muốn hoặc không có năng lực đạt được những mục tiêu quan trọng. Tâm bệnh lý có thể phát sinh một cách từ từ, ngấm ngầm phát triển và bằng những con đường riêng, nó có mặt trong nhiều tình huống của muôn mặt đời thườg. Lúc đầu nó làm giảm các trạng thái khoẻ mạnh về thể chất và tinh thần, sau đó nó làm rối loạn hay phá huỷ các chức năng kiểm soát đời sống bình thường của thân chủ và gia đình họ, rồi gây cảm giác khó chịu, đe doạ làm mất an toàn cuộc sống của những người xung quanh.

Theo tài liệu hướng dẫn phân loại chẩn đoán các rối nhiễu tâm thần của Hội Tâm thần học Mỹ – DSM–IV (Diagnostic and Statistical Mannal for Mental Disorders. 1994), mỗi loại rối nhiễu tâm thần (mental disorders) được khái niệm hoá như là một nhóm những triệu chứng bất thường về tâm lý (hoặc mẫu hành vi ứng xử bất thường có ý nghĩa về mặt lâm sàng, chúng xảy ra ở một cá nhân và liên quan đến những stress tiêu cực hoặc liên quan đến việc làm mất năng lực của cá nhân (tức là làm hỏng một hay một số các chức năng duy trì cuộc sống cân bằng của cá nhân đó), hoặc làm tăng đáng kể sự nguy hiểm cho cá nhân qua việc phải chịu đựng những cảm giác tiêu cực (như ám ảnh về cái chết, sự đau khổ, sự mất năng lực) hoặc sự mất mát đáng kể sự tự do của cá nhân (nhưng những triệu chứng này không phải là một sự đáp ứng được người ta chấp nhận về mặt văn hoá hoặc được người ta mong đợi, thường xuyên xảy ra đối với một sự kiện cụ thể, chẳng hạn cái chết của người thân). Bất kể điều gì là nguyên nhân của những triệu chứng, thì sự rối nhiễu hiện có phải được xem là sự biểu hiện của sự suy thoái về chức năng ở các góc độ, sinh lý – tâm lý (nhận thức–hành vi) xảy ra ở cá nhân đó. Chúng ta không nên xem những hành vi bất tuân thủ, hành vi lệch chuẩn (ví dụ như chính trị, tôn giáo, tính dục) hoặc những xung đột giữa cá nhân và xã hội là những rối nhiễu tâm thần, trừ phi những hành vi này là triệu chứng của sự suy thoái chức năng ở một cá nhân như đã nêu ở trên.

Tâm bệnh lý một khi phát sinh, thường tạo ra gánh nặng tài chính, do mất năng lực sản xuất và quá trình chữa trị thường kéo dài, tốn kém. Vậy làm thế nào để sớm nhận biết khi nào thì một hành vi bình thường chuyển sang bất thường? Bằng kinh nghiệm dân gian, qua quan sát người ta có thể nhận ra. Chẳng hạn, một người hay cười nói không đúng lúc đúng chỗ, có những lời nói hay hành động kỳ cục hoặc luôn thái quá?… Tuy nhiên để xác định chính xác là không dễ dàng.

– Tâm bệnh lý là những rối nhiễu tâm lý hay những rối loạn tâm thần có nhiều dạng mức khác nhau, nên hiểu đó là một liên thể từ trạng thái nhẹ cho đến trạng thái nặng.

Theo các chuyên gia trị liệu tâm lý thì có 6 chỉ báo sau đây phân biệt tính bất thường hay đó là những dấu hiệu để nhận biết tâm bệnh lý:

  1. Buồn chán: Có cảm giác buồn chán, đau khổ, thất vọng hoặc lo hãi khó dứt bỏ.
  2. Tính kém thích nghi: Hành động theo những cách làm ảnh hưởng xấu đến việc đạt mục đích, đến sự bình an của cá nhân cũng như của gia đình, xã hội.
  3. Tính khó dự đoán: Hành động hoặc nói năng theo những cách khó đoán trước, kỳ cục lập dị hoặc làm người khác khó hiểu từ tình huống này sang tình huống khác. Thân chủ dường như trải nghiệm thường xuyên sự mất kiểm soát bản thân.
  4. Tính vô lý hay phi lý: Nói năng hay hành động theo cách mà người khác đánh giá là phi lý, không thể hiểu được.
  5. Tính phi thông lệ và hiếm thấy: Hành động theo những cách rất kỳ cục hiếm thấy về mặt thống kê và vi phạm các chuẩn mực hay tiêu chuẩn về cái gì được chấp nhận về mặt đạo đức hoặc được mong muốn.

Luôn gây cảm giác khó chịu cho những người xung quanh: Tạo ra cảm giác khó chịu ở người khác bằng cách làm cho họ cảm thấy bị đe doạ, bị khổ lây hoặc không thể hợp tác được.

Đánh giá một người bị rối nhiễu tâm lý ở mức tâm bệnh lý là không dễ gàng. Bởi vì không phải tất cả những chỉ báo này về tính bất thường (dấu hiệu của tâm bệnh lý) xuất hiện đồng thời, rõ ràng đối với những người quan sát. Hơn nữa, nếu một chỉ báo trên đây xuất hiện rõ ràng cũng chưa đủ để kết luận một cá nhân bị tâm bệnh. Các nhà tâm lý lâm sàng thường tin tưởng hơn nếu ít nhất có hai dấu hiệu trên xuất hiện rõ ràng ở người bệnh khi chuẩn đoán về tâm bệnh. Tuy nhiên để phán xét mức độ nặng nhẹ của một chứng tâm bệnh nào đó, người ta nên xuất phát từ quan điểm chung về sức khoẻ tâm thần. Sức khoẻ tâm thần của một người không nên hiểu đơn giản là tốt hay xấu, mà tốt nhất nên đánh giá, hiện người đó đang ớ điểm nào trên một thang đánh giá từ trạng thái tâm thần tốt nhất đến trạng thái tâm thần xấu nhất. Để được gọi là khoẻ mạnh, một người không chỉ vô bệnh tật mà phải luôn cảm thấy thoải mái, dễ chịu cả về thể chất, tâm lý và xã hội.

Trích từ cuốn sách Tâm lý trị liệu (Ứng dụng trong lâm sàng và tự chữa bệnh), Nguyễn Công Khanh

This entry was posted in Hiểu về trợ giúp tâm lý, Sức khỏe tâm thần trong cuộc sống. Bookmark the permalink.