Tại sao người ta “chuyển qua hành động”?

Chuyển qua hành động là một cơ chế phòng vệ của tâm trí con người, cùng phân tích một chút về cơ chế này.

Top-départ

Thông thường, khi làm một việc gì đó, người ta sẽ hoặc là hành động theo bản năng (bao gồm cảm xúc, sự thôi thúc, những động cơ không nhận thức được hết), hoặc hành động theo thói quen (giống như được lập trình), hoặc hành động theo lý trí – có một khoảng thời gian để phân tích, lựa chọn, quyết định. Việc hành động bột phát (hay còn gọi là “chuyển qua hành động”) thường là những hành động đầy rủi ro, đầy nguy cơ, thể hiện rằng, “khoảng trống” (tâm trí) từ tác nhân kích thích (stimulus) và phản ứng (response) bị thu hẹp đến tối thiểu (min).

Tại sao khoảng trống lại bị thu hẹp? Hay nói cách khác, cái gì cần có ở cái khoảng trống giữa tác nhân đến và hành động đáp lại? Bình thường ra, khoảng trống kéo dài trong thời gian “vừa đủ”, được lấp bằng sự nhận biết về tình huống, họ sẽ xem xét chuyện gì đang diễn ra, tình trạng cụ thể của họ ra sao, họ cảm nhận những điều gì, họ có thể hành xử ra sao cho phù hợp, họ có thể lường trước được những hệ quả của hành xử của họ, họ sẵn sàng và sẽ tiếp tục điều chỉnh, đồng thời, nhận ra những bài học cần thiết, thu lượm thêm tri thức.

Nhưng liệu chúng ta có được hướng dẫn cách đưa ra các đáp ứng của mình đối với các sự kiện trong cuộc sống? Hay chúng ta “được” dạy cách cư xử, “bị” uốn nắn liên tục theo quan điểm, giá trị nào đó, của ai đó. Chúng ta thậm chí không được phép phạm sai lầm, lầm lạc là điều gì đó rất khó chấp nhận, rất khó tha thứ, bởi vì bị khiển trách nặng nề, và tệ hơn cả, là sẽ bị hắt hủi, không còn được yêu thương nữa. Chúng ta ít được giúp đỡ cách trải nghiệm và ứng xử theo cách của cá nhân với sự khoan dung và tính trách nhiệm. Chúng ta đã bị “định hướng” và “máy móc” rồi. Vì vậy, có xu hướng chúng ta ở lại trong an toàn với việc lặp lại các khuôn mẫu, dùng các giá trị cũ, chuẩn mực cũ để xem xét, đánh giá thế giới xung quanh, mà không biết rằng, thế giới phong phú và đa dạng hơn ta tưởng, các khuôn mẫu cứng nhắc kia chỉ góp phần trói ta lại trong việc lặp đi lặp lại với đơn điệu, nhàm chán và thậm chí gây cho ta phẫn uất, bất mãn nữa.

Lan man một chút về nguyên nhân của việc không được trợ giúp hình thành phẩm chất lựa chọn và ra quyết định.

Quay trở lại tiếp, khi không được lấp đầy bởi cái cần được lấp, khoảng trống tâm trí trở thành sự vắng mặt nhận thức thì hành động đưa ra (phản ứng) sẽ bị thôi thúc bởi những điều không được nhận biết – thường là những xung năng (xung động – thôi thúc của bản năng), những xung đột, hoặc nỗi sợ, hay nỗi xấu hổ, hay cảm giác tội lỗi – những điều không biết nó có từ bao giờ, nguyên nhân do đâu, và nó thường nằm trong đời sống vô thức của con người. Vậy thì thật khó kiểm soát được, bởi vì nó ngoài tầm ý thức, nó là cơn bốc đồng khác thường, có thể đó là một cơn giận dữ, những hành động gây hấn, hủy hoại, có thể đó là hành vi không thích nghi xã hội (phạm tội, liều mạng, thử thách rủi ro), có thể đó là hành vi khó hiểu – không mang tính đối thoại, kiểu như phản ứng bị động hung tính (passive agressive).

Thế là, kiểu phản ứng “chuyển qua hành động” là của người còn chưa trưởng thành – mà tiếc là, ở cả những người trưởng thành về tuổi tác, về mặt xã hội, thì về mặt tâm lý họ vẫn còn ở lại tuổi vị thành niên với cả những ngây thơ, hấp tấp – vội vàng, thiếu kiến thức cần có trong mối liên hệ với chính bản thân mình, với người khác, với môi trường xung quanh. Điều này thực sự gây tổn hại!

Cũng cần bổ sung thêm, có một chiều ngược lại, rằng có thể, ở nhiều người, khoảng trống tâm trí của họ kéo dài cứ như là … vô tận, và đồng hành với sự bất động, không có đáp ứng (response), không một hành động nào được đưa ra, cứ dường như hóa đá. Trong sự kéo dài đó, chắc hẳn họ đầy đau khổ, đầy chịu đựng. Không hành động cũng là một kiểu hành động!

Cho dù thế nào, nếu bạn nhận ra mình có cơ chế tâm trí liên quan tới “chuyển qua hành động”, thì có lẽ là một cơ hội rất tốt để nhận biết về bản thân mình, củng cố mối quan hệ tốt với chính mình.

Ngô Thị Thu Huyền

https://www.facebook.com/ngohuyenpsy/

This entry was posted in Nghệ thuật tư duy và Cơ chế vận hành tâm trí. Bookmark the permalink.